Debaty sejmoweXVI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie pociągnięcia do odpowiedzialności karnej sprawców tragedii grudniowej na Wybrzeżu w 1970 r.

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na pismo pana marszałka z dnia 27 grudnia 1999 r. nr SPS-0202-3020/99 uprzejmie przedstawiam stanowisko dotyczące interpelacji pana posła Jana Kulasa z dnia 23 grudnia 1999 r. w sprawie pociągnięcia do odpowiedzialności karnej sprawców tragedii grudniowej na Wybrzeżu w 1970 r.    1. Postanowieniem z dnia 8 października 1990 r. prokurator Marynarki Wojennej w Gdyni wszczął śledztwo w sprawie wydarzeń mających miejsce w grudniu 1970 r. w Gdańsku, Gdyni, Elblągu i Szczecinie, w trakcie których w wyniku użycia broni palnej przez oddziały Milicji Obywatelskiej oraz Ludowego Wojska Polskiego śmierć poniosły oraz doznały obrażeń ciała osoby cywilne, to jest o przestępstwo z art. 18 § 1 i 2 K.k. w związku z art. 148 § 1 K.k. (z 1969 r.). W toku śledztwa przedstawiono zarzuty 14 osobom, w tym gen. armii w stanie spoczynku Wojciechowi Jaruzelskiemu zarzut tzw. sprawstwa kierowniczego popełnienia zbrodni zabójstwa. Postanowieniem z dnia 27 września 1993 r. prokurator Marynarki Wojennej umorzył częściowo postępowanie z powodu:    - śmierci osób, którym zdaniem prokuratora należało przedstawić zarzuty (m.in. Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza, Grzegorza Korczyńskiego, Mariana Spychalskiego i innych osób sprawujących kierownicze funkcje w państwie),    - przedawnienia karalności niektórych czynów;    - niewykrycia sprawców stwierdzonych przestępstw (m.in. sprawców, którzy bezpośrednio strzelali w kierunku demonstrantów, powodując ich zgony bądź obrażenia ciała).    Zarządzeniem z dnia 18 października 1993 r. ministra sprawiedliwości - prokuratora generalnego Jana Piątkowskiego śledztwo zostało przekazane Prokuraturze Wojewódzkiej w Gdańsku do dalszego prowadzenia.    W dniu 7 kwietnia 1995 r. prokurator wojewódzki w Gdańsku wniósł do Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku akt oskarżenia przeciwko Wojciechowi Jaruzelskiemu i 11 innym osobom oskarżonym o sprawstwo kierownicze zbrodni zabójstwa. Śledztwo przeciwko Józefowi Rypalskiemu - dowódcy 55 pułku zmechanizowanego zostało częściowo umorzone wobec jego śmierci, a materiały przeciwko Mieczysławowi Urbańskiemu wyłączono do odrębnego prowadzenia wobec niemożności wykonania z jego udziałem czynności z powodu złego stanu zdrowia (w następnym okresie również umorzono w tej części postępowanie wobec śmierci M. Urbańskiego).    Postanowieniem z dnia 3 lipca 1995 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku zwrócił prokuratorowi wojewódzkiemu akta sprawy w trybie art. 299 § 1 pkt 2 K.p.k. z 1969 r. w celu uzupełnienia postępowania. Prokurator wojewódzki zaskarżył powyższe postanowienie, zaś Sąd Apelacyjny w Gdańsku, uwzględniając zażalenie prokuratora, przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku w celu jej rozpoznania.    Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 7 listopada 1995 r. uznał się niewłaściwym do rozpoznania tej sprawy i przekazał ją według właściwości Sądowi Marynarki Wojennej w Gdyni. Prokurator wojewódzki zaskarżył to postanowienie, zaś Sąd Apelacyjny w Gdańsku zażalenie uwzględnił, stwierdzając właściwość Sądu Wojewódzkiego do rozpoznania sprawy.    Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1996 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku umorzył postępowanie przeciwko oskarżonym Wojciechowi Jaruzelskiemu i Kazimierzowi Świtale, stwierdzając, iż jako osoby zajmujące w okresie objętym zarzutem najwyższe stanowiska państwowe nie podlegają oni orzecznictwu sądów powszechnych, lecz jedynie Trybunału Stanu. Również i to postanowienie, w następstwie wniesienia zażalenia przez prokuratora wojewódzkiego, zostało uchylone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 27 czerwca 1996 r.    Sąd Apelacyjny w Gdańsku nie uwzględnił też wniosku o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie w trybie art. 26d K.p.k. uznając, że względy ˝ekonomiki procesowej˝ nie przemawiają za takim rozstrzygnięciem.    Po upływie kilkunastu miesięcy od wniesienia aktu oskarżenia Sąd Wojewódzki w Gdańsku przystąpił do rozpoznania sprawy. W okresie od 28 marca 1996 r. do 22 marca 1999 r. wyznaczonych zostało dwanaście terminów rozprawy. W związku z niestawiennictwem niektórych oskarżonych, usprawiedliwianym chorobą, sąd zwracał się do Zakładu Medycyny Sądowej w Warszawie i innych specjalistycznych zakładów opieki zdrowotnej o przeprowadzenie badań i wydanie opinii co do możliwości uczestniczenia w rozprawie Wojciecha Jaruzelskiego, Kazimierza Świtały, Józefa Kamińskiego, Edwarda Łańcuckiego, Władysława Łomota i Karola Kubalicy. Opierając się na opiniach wydanych przez zespoły biegłych, sąd orzekający uznał, że stan zdrowia W. Jaruzelskiego, K. Świtały, J. Kamińskiego, E. Łańcuckiego i K. Kubalicy uniemożliwia im branie udziału w rozprawie w charakterze oskarżonych, a z tego względu postanowieniami z dnia 13 marca 1997 r. i z 8 lipca 1997 r. wyłączył ich sprawy do odrębnego rozpoznania i zawiesił postępowanie. Kontynuował natomiast postępowanie w sprawie pozostałych siedmiu oskarżonych. Do dnia 15 grudnia 1998 r. złożyli wyjaśnienia oskarżeni S. Kociołek, F. Tuczapski, S. Kruczek, M. Wiekiera, W. Gop i B. Fałdasz. Na kolejnej rozprawie w dniu 19 stycznia 1999 r. przedstawiciel społeczny działający w imieniu NSZZ ˝Solidarność˝ zwrócił uwagę na potrzebę przeprowadzenia ponownych badań lekarskich oskarżonego W. Jaruzelskiego, składając wniosek o zaktualizowanie opinii o stanie jego zdrowia i wstrzymanie dalszego biegu rozprawy. Na następnej rozprawie (która w związku z chorobą ławnika odbyła się dopiero 4 marca 1999 r.) wnioski te wsparte zostały przez pełnomocników oskarżycieli posiłkowych i poszerzone na osoby pozostałych oskarżonych, wobec których zawieszono postępowanie. Ze strony pełnomocników oskarżycieli posiłkowych i większości obrońców oskarżonych padły też wnioski o wystąpienie do Sądu Najwyższego o przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie w wypadku, gdyby opinie lekarskie stwierdzały możliwość uczestniczenia osk. Jaruzelskiego w rozprawie wyłącznie w miejscu zamieszkania.    W wykonaniu postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku z 23 marca 1999 r. biegli z Zakładów Medycyny Sądowej w Warszawie i Krakowie po zaktualizowaniu badań i dokumentacji lekarskiej wydali obszerne opinie, zgodnie z którymi stan zdrowia oskarżonych: Wojciecha Jaruzelskiego, Józefa Kamińskiego i Edwarda Łańcuckiego nie pozwala na ich udział w czynnościach procesowych w sądzie w Gdańsku. Mogą oni natomiast uczestniczyć w charakterze oskarżonych w procesie odbywającym się w ich miejscu zamieszkania, tj. w Warszawie, po spełnieniu określonych warunków (ograniczenia czasu trwania czynności w ciągu dnia, zarządzania przerw, zapewnienia dostępności pomocy lekarskiej). Natomiast Kazimierz Świtała nie jest zdolny do uczestniczenia w czynnościach procesowych w charakterze oskarżonego, a jego udział w procesie stwarzałby realne zagrożenie dla jego zdrowia i życia, przy czym nie można oczekiwać w przyszłości poprawy w tym zakresie.    Po zapoznaniu się z powyższymi opiniami i rozważeniu wcześniej złożonych wniosków Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowieniem z dnia 27 sierpnia 1999 r. podjął zawieszone dotąd postępowanie w stosunku do oskarżonych Wojciecha Jaruzelskiego, Edwarda Łańcuckiego i Józefa Kamińskiego, połączył sprawy tych oskarżonych ze sprawą pozostałych siedmiu oskarżonych i wystąpił do Sądu Najwyższego z wnioskiem o przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie, gdyż wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.    Postanowieniem z dnia 8 listopada 1999 r. sygn. III Ko 106/99 Sąd Najwyższy na podstawie art. 37 Kodeksu postępowania karnego przekazał sprawę Wojciecha Jaruzelskiego i 9 innych oskarżonych Sądowi Okręgowemu w Warszawie. Akta sprawy wpłynęły już do tego sądu - aktualnie oczekiwane jest wyznaczenie terminu pierwszej rozprawy.    2. W toku śledztwa w przedmiotowej sprawie ustalono 210 pokrzywdzonych, przesłuchano ponad 3500 świadków (z czego do bezpośredniego przesłuchania przed sądem wnioskowanych jest przeszło 1000), zgromadzono obszerny materiał archiwalny. Akta sprawy liczą ponad 100 tomów, a sam akt oskarżenia - 429 stron maszynopisu (z czego ponad 100 stron samego uzasadnienia). Ze względu na taką obszerność materiału dowodowego nie jest możliwe przedstawienie w ramach niniejszej odpowiedzi na interpelację ˝generalnej zawartości materiału dowodowego zgromadzonego przez prokuraturę˝.    3. Jak to już wyżej zasygnalizowano, u podłoża decyzji Sądu Najwyższego o przekazaniu sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie legły względy związane z możliwością uczestniczenia w rozprawie przez niektórych oskarżonych. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1999 r. wynika, że w ocenie tego sądu przeszkodą w prowadzeniu rozprawy był stan zdrowia niektórych oskarżonych, uniemożliwiający im stawiennictwo w sądzie właściwym miejscowo, co powodowało konieczność wielokrotnego odraczania rozprawy na odległe terminy i zarządzania badań oskarżonych przez wyspecjalizowane zakłady medyczne. Wtórnym skutkiem takiej sytuacji było spowolnienie postępowania sądowego wobec pozostałych oskarżonych, kurczenie się zaś kręgu oskarżonych - wobec zawieszenia postępowania w stosunku do niektórych - pogarszało warunki przeprowadzenia rzetelnego, obiektywnego procesu. Wobec ostatniej opinii biegłych Sąd Najwyższy uznał, że dobro wymiaru sprawiedliwości wymaga odstąpienia od właściwości miejscowej wobec oskarżonych W. Jaruzelskiego, J. Kamińskiego i E. Łańcuckiego, gdyż alternatywą byłoby pozostawienie sprawy w sądzie dotychczasowym, co praktycznie oznaczałoby utrzymanie stanu zawieszenia postępowania, a w przyszłości wiodłoby do jego umorzenia. Przyczyna przekazania Sądowi Okręgowemu w Warszawie nie odnosi się co prawda bezpośrednio do pozostałych siedmiu oskarżonych, lecz zgodnie z art. 34 § 2 K.p.k., jeśli przestępstwa zarzucone różnym osobom pozostają ze sobą w ścisłym związku, to ich sprawy powinny być połączone we wspólnym postępowaniu. Nie ulega zaś wątpliwości, że związek między czynami zarzuconymi wszystkim oskarżonym w tej sprawie jest w tym stopniu bliski, iż przesądza o niezbędności łącznego rozpoznania sprawy. Czynów zarzuconych każdemu z oskarżonych nie sposób wyizolować i osądzić z pominięciem ich współzależności w złożonym kontekście procesów decyzyjnych inicjowanych przez osoby z najwyższego szczebla władzy w państwie, a kończących się rozkazami dowódców wojska i milicji w miejscach zdarzeń. Zarzucone oskarżonym działania były podejmowane w układzie hierarchicznego podporządkowania i w wykonaniu poleceń służbowych bądź rozkazów. Rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności karnej każdego z oskarżonych, ewentualnie zakresu i stopnia tej odpowiedzialności, powinny zostać podjęte w ramach jednego postępowania karnego. W sytuacji, gdy w stosunku do oskarżonych W. Jaruzelskiego, J. Kamińskiego i E. Łańcuckiego proces karny może toczyć się tylko przed Sądem Okręgowym w Warszawie, wniosek o przekazanie temu sądowi sprawy w zakresie dotyczącym pozostałych oskarżonych podlegał także uwzględnieniu przez Sąd Najwyższy.    4. W obowiązującym stanie prawnym Ministerstwo Sprawiedliwości ani też organy prokuratury nie mają prawnej ani materialnej możliwości ˝udzielenia pomocy rodzinom pomordowanych i świadkom z Pomorza w związku z przeniesieniem procesu do Warszawy˝. Kwestie zwrotu kosztów przejazdu świadków wezwanych przez sąd uregulowane są w przepisach art. 618 § 1 i 2 K.p.k. oraz w wydanym na ich podstawie rozporządzeniu ministra sprawiedliwości z dnia 19 sierpnia 1998 r. w sprawie wysokości i sposobu obliczania wydatków skarbu państwa w postępowaniu karnym (DzU nr 111, poz. 705), na podstawie których to przepisów o przyznaniu zwrotu tych należności decyduje sąd rozpoznający sprawę.    5. Powody przedłużania się procesu karnego w przedmiotowej sprawie zostały przedstawione powyżej, przy omawianiu przebiegu dotychczasowego postępowania. Wobec rozmiarów materiału dowodowego, złożoności sprawy, jak też stanu zdrowia poszczególnych oskarżonych prognozowanie jakiegokolwiek terminu zakończenia postępowania sądowego - a w szczególności zakreślonego w interpelacji - nie wydaje się obecnie możliwe.    6. W świetle przebiegu dotychczasowego postępowania prokuratura dołożyła po wniesieniu aktu oskarżenia wszelkich możliwych starań, aby proces przed sądem toczył się w warunkach optymalnych. Świadczy o tym jednoznacznie wykorzystanie wszystkich przysługujących środków zaskarżenia wobec decyzji Sądu Wojewódzkiego (od 1 stycznia 1999 r. - Sądu Okręgowego) mogących wydłużyć bieg sprawy, przy czym - jak to już wcześniej wskazano - słuszność stanowiska prokuratora wojewódzkiego w Gdańsku była z reguły potwierdzana przez Sąd Apelacyjny. Sprawa przedmiotowo była także - i jest nadal - objęta nadzorem służbowym do szczebla Prokuratury Krajowej włącznie.    Z poważaniem    Minister    Hanna Suchocka    Warszawa, dnia 21 stycznia 2000 r.