Debaty sejmoweXVI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie kondycji ekonomicznej i przyszłości narodowych funduszy inwestycyjnych

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Jana Kulasa w sprawie kondycji ekonomicznej i przyszłości narodowych funduszy inwestycyjnych pragnę przedstawić poniższą informację.    By wyjaśnić sytuację ekonomiczną narodowych funduszy inwestycyjnych jesienią 1997 r., a zatem w chwili powstawania rządu pana premiera Jerzego Buzka, należy odnieść się do danych przedstawionych przez fundusze na dzień kończący ten okres, tj. na 31 grudnia 1997 r., zweryfikowanych przez biegłych rewidentów. W momencie tym skumulowana wartość aktywów wszystkich narodowych funduszy inwestycyjnych wyniosła blisko 6,48 mld zł i była w ujęciu nominalnym o 9,28% wyższa niż w roku poprzedzającym. Aktywa netto (kapitały własne) sektora NFI wzrosły do końca 1997 r. o 4% i wyniosły 5,875 mld zł. Niższa dynamika wzrostu kapitałów własnych w porównaniu z ogółem aktywów wynikała m.in. ze znacznego wzrostu kosztów operacyjnych i średniego poziomu zadłużenia funduszy.    Wśród funduszy pod względem wzrostu wartości aktywów netto (WAN) szczególnie wyróżniły się wówczas NFI Progress, który osiągnął ponad 16% wzrost WAN w stosunku do końca 1996 r., XI NFI (wzrost ponad 14%) oraz Zachodni Fundusz Inwestycyjny NFI (wzrost ponad 12%). Gorzej na tle sektora wypadły wyniki Drugiego NFI, który wykazał w sprawozdaniu za 1997 r. spadek aktywów netto o 13%.    Z uwagi na zróżnicowane strategie inwestycyjne poszczególnych NFI inaczej niż aktywa netto kształtowała się wśród funduszy wielkość portfela inwestycyjnego. Największy wzrost odnotowały pod tym względem NFI Hetman i NFI Fortuna (odpowiednio 21,7% i 18,2% w stosunku do poziomu z 1996 r.). Wartość portfela zmniejszyła się natomiast najwięcej w Drugim NFI, w Zachodnim Funduszu Inwestycyjnym i w Octava NFI. Łącznie wartość portfeli NFI zwiększyła się o 5,35%, osiągając w końcu 1997 r. prawie 6,04 mld zł (wobec 5,73 mld zł w roku 1996). Dynamika portfeli inwestycyjnych funduszy w porównaniu z innymi wielkościami bilansu funduszy obrazuje wyraźne odrębności w polityce inwestycyjnej, jakie zaczęły się pojawiać pomiędzy NFI.    Zadłużenie funduszy w stosunku do ich aktywów pozostawało generalnie na umiarkowanym poziomie - na 31 grudnia 1997 r. średnia wielkość zobowiązań w sektorze NFI wyniosła 33,8 mln zł. Najbardziej zadłużony był w tym czasie NFI Hetman.    Skumulowany zysk netto sektora NFI wyniósł w 1997 r. nieco ponad 197,7 mln zł, co stanowiło w porównaniu z rokiem poprzedzającym, kiedy fundusze osiągnęły ogółem stratę netto sięgającą 645,5 mln zł, znaczącą zmianę wyniku. W 1996 r. tylko NFI Fortuna zanotował dodatni wynik finansowy netto. W 1997 r. nastąpiło odwrócenie sytuacji. Jedynie Drugi NFI poniósł straty. Reszta NFI przyniosła średni zysk netto - nie wliczając strat Drugiego NFI - w wysokości 18,4 mln zł na fundusz. Największy zysk netto odnotowały w liczbach bezwzględnych kolejno: XI NFI (blisko 56 mln zł), NFI Progress (prawie 52 mln zł), Zachodni NFI (ponad 41 mln zł) oraz NFI Magna Polonia (ponad 20 mln zł).    W roku 1997 nastąpił znaczny - o prawie 61% - wzrost kosztów działalności funduszy. Największe koszty operacyjne w liczbach bezwzględnych poniosły NFI Hetman i Trzeci NFI. Wydatki obu funduszy w sposób znaczący wpływały na średnią w sektorze. Najmniej kosztowną działalność prowadziły NFI im. E. Kwiatkowskiego i NFI Foksal, co wiązać trzeba przede wszystkim z zatrudnieniem w tym czasie firm zarządzających przez wymienione fundusze, jak również niskim poziomem zadłużenia.    Wysokie koszty zarządzania ponoszone przez NFI były często podnoszonym argumentem na rzecz przeprowadzenia zmian na rynku NFI, w szczególności konsolidowania zarządzania majątkiem funduszy i łączenia się funduszy. Dodatkowo, kończący się w 1998 r. proces wymiany powszechnych świadectw udziałowych na akcje NFI doprowadził do istotnych zmian w akcjonariacie NFI. Po wprowadzeniu akcji NFI do obrotu giełdowego w czerwcu 1997 r. udział skarbu państwa w kapitale akcyjnym poszczególnych NFI (w efekcie wymiany PŚU na akcje NFI przez prywatnych inwestorów) sukcesywnie spadał, najpierw do poziomu 75-80% na koniec 1997 r., by z końcem 1999 r. osiągnąć pułap przeciętnie 14-16% ogólnej liczby akcji każdego z NFI. W konsekwencji obejmowania akcji NFI przez prywatnych akcjonariuszy ich pierwsi przedstawiciele zaczęli sprawować mandat członków rad nadzorczych NFI na przełomie 1997 r. i 1998 r. W ciągu ubiegłego roku udział prywatnych inwestorów instytucjonalnych z kraju i zagranicy wzrósł do ponad 50% kapitału akcyjnego NFI. W związku z tym zwiększyła się też ich reprezentacja w radach nadzorczych funduszy. Skarb państwa posiada obecnie przeważnie po dwóch przedstawicieli w 7-osobowych organach nadzorczych NFI.    Nowi prywatni akcjonariusze doprowadzili w większości NFI do zatrudnienia nowych firm zarządzających i do konsolidacji zarządzania, która polegała na zarządzaniu majątkiem dwóch lub trzech NFI przez jedną firmę zarządzającą. W rezultacie tych działań na koniec 1999 r. dla wszystkich piętnastu istniejących NFI pracowało siedem firm zarządzających, gdy na koniec 1997 r. spośród piętnastu funduszy dwanaście zatrudniało inną firmę zarządzającą. Ponadto na początku I kwartału 2000 r. doszło do połączenia pod nazwą Jupiter NFI SA dwóch funduszy, Trzeciego i CI NFI, dotąd zarządzanych przez Trinity Management Sp. z o.o. Tym samym w połowie obecnego roku na rynku NFI funkcjonowało zgodnie z ustawą o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji czternaście NFI, których majątkiem zarządzało ogółem siedem firm zarządzających.    Nie można w przyszłości wykluczyć następnych fuzji funduszy, gdyż ma się to, zdaniem analityków rynku, przyczynić do obniżenia wysokich kosztów ogólnych zarządzania majątkiem NFI, poprawy kapitalizacji funduszy i zwiększenia płynności obrotów akcjami NFI.    Jeśli chodzi o sytuację ekonomiczno-finansową NFI w 1999 r., wszystkie narodowe fundusze inwestycyjne zanotowały, na skutek tworzenia odpisów i dodatkowych rezerw, które według deklaracji zarządów funduszy miały na celu urealnienie wartości majątku spółek portfelowych, ogromne straty.    Łączna wartość aktywów NFI była na 31 grudnia 1999 r. o prawie 41% niższa niż w roku poprzedzającym i wyniosła 3,54 mld zł. Aktywa netto sektora NFI zmniejszyły się w stosunku do 1998 r. o 53%. W wielkościach bezwzględnych wartość aktywów netto (WAN) spadła o blisko 2,1 mld zł, do poziomu 3,2 mld zł. Wartość bilansowa portfeli NFI obniżyła się o ponad 43% (do 3,17 mld zł wobec 5,85 mld zł w roku 1998). Zdecydowana większość tych okoliczności była bezpośrednią konsekwencją utworzonych rezerw i odpisów aktualizujących.    Jednocześnie globalna kwota zobowiązań NFI zmalała o 51%, do poziomu 280 mln zł. Na koniec 1999 r. do najbardziej zadłużonych należał 3 NFI, którego zobowiązania wynosiły 50 mln zł, oraz NFI Magna Polonia. Spektakularny sukces odniósł NFI Hetman, obniżając poziom swoich zobowiązań o 95%, z blisko 138 mln zł w 1998 r. do 6 mln zł na koniec 1999 r. Generalnie fundusze cechują się obecnie stosunkowo wysoką płynnością i dysponują wystarczającą ilością zbywalnych aktywów na pokrycie zobowiązań.    Koszty operacyjne przypadające na podstawową działalność wyniosły we wszystkich piętnastu NFI łącznie 272,5 mln zł, o 13,4% więcej niż w 1998 r. Poziom kosztów operacyjnych ogółem na koniec ub. r. był w poszczególnych funduszach bardzo zróżnicowany i sięgał od 12,9 mln zł (Foksal NFI) do 56,6 mln zł (NFI Hetman).    Jeśli chodzi o odnotowany wynik finansowy netto, wszystkie bez wyjątku fundusze zakończyły rok 1999 stratą netto. Najniższy wynik ujemny odnotował Octava NFI, najwyższy zaś 7 NFI (odpowiednio: -16,3 mln i -221,7 mln zł przy średniej dla sektora wynoszącej -138 mln zł). Skumulowana strata netto sektora NFI w wysokości 2,07 mld zł została spowodowana głównie utworzonymi rezerwami i dokonanymi odpisami w kwocie prawie 1,87 mld zł, wysokimi kosztami operacyjnymi ogółem (blisko -379 mln zł) oraz udziałem w wyniku netto spółek portfeli wiodących (łącznie -143,5 mln zł).    Jako akcjonariusz narodowych funduszy iwestycyjnych skarb państwa zainteresowany jest realizacją celów ustawowych NFI. Początkowo oczekiwał realizacji inwestycji bezpośrednich w spółki portfelowe, a po 31 grudnia 1998 r. (zakończenie wymiany PŚU na akcje NFI i w związku z tym obniżenie udziału skarbu państwa w NFI do ok. 15%) oczekiwania te zostały rozszerzone o wszelkie inwestycje w przedsięwzięcia gospodarcze, niekoniecznie związane z programem NFI. Niedopuszczalne w oczach skarbu państwa staje się inwestowanie jedynie w bony skarbowe czy inne papiery dłużne.    W opinii Ministerstwa Skarbu Państwa realizację podstawowych zamierzeń, jakie stawiano przed programem NFI, tj. restrukturyzację i prywatyzację spółek portfelowych, należy oceniać odrębnie.    Jednym z celów programu narodowych funduszy inwestycyjnych było przeprowadzenie prywatyzacji spółek uczestniczących w programie za pośrednictwem przejściowego właściciela, jakim dla spółek parterowych były NFI. Program NFI zakładał, że tą drogą da się sprywatyzować znaczącą liczbę przedsiębiorstw państwowych, które znajdowały się często w trudnej kondycji ekonomiczno-finansowej (64% spółek w momencie wniesienia do NFI przynosiło straty), przy niższych kosztach i w krótszym czasie.    Jeśli chodzi o działania restrukturyzacyjne, to ich wpływ na kondycję ekonomiczno-finansową spółek wniesionych do programu jest zróżnicowany. Nie można bowiem zapominać o wpływie na gospodarkę polską czynników zewnętrznych, niezależnych od samych spółek i NFI.    Działalność NFI, realizujących cele ustawy o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji, obejmowała również dokapitalizowanie spółek parterowych, których udziały wiodące posiadał dany NFI. Fundusze, zarządzając swymi portfelami inwestycyjnymi, uczestniczyły w podwyższeniu kapitału akcyjnego spółek (poprzez objęcie akcji nowej emisji lub obligacji zamiennych na akcje), udzielały pożyczek bądź gwarancji na zaciągane przez spółki kredyty. Te działania funduszy z pewnością ułatwiały spółkom uczestniczącym w programie prowadzenie działalności gospodarczej, dokonywanie innowacji technicznych, modernizację produkcji czy wprowadzanie nowych technologii dystrybucji. Według danych NFI łączna suma środków reinwestowanych przez fundusze w spółki portfelowe oraz w spółki spoza programu przekroczyła kwotę miliarda złotych.    Działania restrukturyzacyjne powinny zmierzać przede wszystkim do poprawy kondycji ekonomiczno-finansowej spółek portfelowych, wzrostu efektywności ich działania, poprawy płynności finansowej, stworzenia bezpieczeństwa finansowego, umocnienia pozycji spółki na rynku, a w konsekwencji wzrostu wartości. Tymczasem działania restrukturyzacyjne wdrażane w spółkach parterowych NFI w niektórych przypadkach odbiegają od powyższych założeń. Skarb państwa nadzoruje procesy restrukturyzacyjne prowadzone przez fundusze w spółkach portfelowych, konsekwentnie sygnalizując dostrzeżone nieprawidłowości. Czyni to zarówno za pośrednictwem swoich przedstawicieli zasiadających w radach nadzorczych poszczególnych spółek, jak i jako akcjonariusz uczestniczący w WZA funduszy.    Podsumowanie roli, jaką odgrywa program NFI dla ogółu polskich przedsiębiorstw, nie jest zadaniem prostym. Większość funduszy powstrzymywała się jak dotąd od inwestowania w spółki spoza programu, m.in. także ze względu na ogólne uwarunkowania ekonomiczne, stąd też wpływ programu NFI na przedsiębiorstwa nieuczestniczące w programie był głównie pośredni i trudny do uchwycenia w analizie ekonomicznej.    Oczekiwania skarbu państwa jako założyciela i akcjonariusza NFI odnośnie do efektywności zarządzania funduszami i realizacji celów ustawy nie w każdym przypadku zostały spełnione. Z tego też wynikają podejmowane przez skarb państwa działania mające chronić interes skarbu państwa i interesy mniejszościowych akcjonariuszy narodowych funduszy inwestycyjnych oraz zapewnić realizację celu ustawowego zawartego w art. 4 ustawy o NFI i ich prywatyzacji.    Zastrzeżenia skarbu państwa budzą m.in.:    1) przetrzymywanie wysokiego poziomu środków pieniężnych na rachunkach bankowych,    2) wysoki wzrost kosztów operacyjnych funduszy,    3) niedostateczny poziom inwestycji w restrukturyzację i rozwój spółek portfela wiodącego,    4) realizacja polityki wypłacania dywidend przez spółki realizujące zyski netto, pomimo wyraźnego zapotrzebowania spółek na środki pieniężne lub kapitał inwestycyjny,    5) podejmowanie prób zmian statutu w celu unikania kontroli i nadzoru właścicielskiego ze strony akcjonariuszy mniejszościowych; przykładem jest spór sądowy z NFI Octava SA wszczęty z inicjatywy skarbu państwa, który w procesie umarzania akcji funduszu nie przedstawił procedury wykupu akcji, która gwarantowałaby jednakowe traktowanie wszystkich akcjonariuszy funduszu,    6) liczne niekorzystne dla funduszy umowy z podmiotami powiązanymi z akcjonariuszami firmy zarządzającej.    Niewątpliwie pamiętać należy o roli, jaką odegrał sam program w kształtowaniu polskiego rynku kapitałowego oraz o wkładzie programu w pobudzanie świadomości społecznej w zakresie konieczności zmian w procesie dojścia do gospodarki wolnorynkowej. Kwestia ta dotyczy zarówno działań wszystkich uprawnionych odbiorców powszechnych świadectw udziałowych, jak i świadomości pracowników i kadr prywatyzowanych spółek. Wkład NFI w to, co najbardziej znaczące z punktu widzenia zmian dostosowawczych, jest niestety niemierzalny; odnotować jednak należy jakościową zmianę sposobów udziału w procesie produkcji i zarządzania spółkami, które to sposoby - poprzez ukierunkowanie na cele strategiczne, rentowność działalności i wyniki operacyjne - uległy całkowitemu przeobrażeniu.    Trzeba równocześnie zaznaczyć, że niezbędną wiedzę, doświadczenie funkcjonowania w zmieniającym się otoczeniu branży i nowoczesne technologie wnieść mogą przede wszystkim inwestorzy branżowi. Dopiero inwestor finalny, a nie przejściowy, jakim były NFI, stwarza dla przekształcanego przedsiębiorstwa szansę zdobycia nowej lub co najmniej utrzymania dotychczasowej jego pozycji w otwartej dla konkurencji gospodarce rynkowej.    Wobec powyższego w kwestii generalnej oceny programu NFI za pozytywny wynik działalności funduszy należy uznać fakt zaawansowanej prywatyzacji spółek parterowych. Spośród przedsiębiorstw uczestniczących w programie do połowy 2000 r. ponad połowa spółek pozyskała zewnętrznego inwestora branżowego lub finansowego bądź też grupę inwestorów. Przeprowadzona w sposób tak masowy prywatyzacja dla większości spółek ma istotne znaczenie, ponieważ pozwala znaleźć - w stosunku do obowiązujących procedur prywatyzacyjnych - w miarę szybko konkretnego właściciela, gotowego przejąć odpowiedzialność za utrzymanie i rozwój spółki.    Ministerstwo Skarbu Państwa jest zdania, iż dalsza kontynuacja prywatyzacji spółek parterowych powinna ostatecznie wpłynąć na wzmocnienie właścicielskiej kontroli nad spółkami parterowymi w efekcie skupienia akcji w ręku inwestora strategicznego i w konsekwencji na poprawę zarządzania tymi spółkami.    Utworzenie rezerw na posiadane przez fundusze akcje i udziały spółek portfelowych przyniesie prawdopodobnie ten skutek, iż w przyszłości NFI z działalności inwestycyjnej będą osiągały zyski. Nie można jednak zapominać, iż w zależności od rodzaju przyjętej strategii działania fundusze prowadzą zróżnicowaną politykę inwestycyjną, począwszy od zaniechania planów inwestycyjnych w przypadku funduszy zmierzających do szybszej likwidacji, poprzez umiarkowaną działalność restrukturyzacyjną do ewentualnie szerokiej działalności inwestycyjnej, która może być kontynuowana po przekształceniu się NFI w fundusz inwestycyjny działający na podstawie ustawy o funduszach inwestycyjnych.    Polityka skarbu państwa w stosunku do NFI i firm zarządzających majątkami narodowych funduszy inwestycyjnych jest stabilna, nie uległa ona zmianie na przestrzeni ostatnich lat i będzie kontynuowana w przyszłości. Skarb państwa będzie podejmował interwencje na rynku NFI, jeżeli będzie tego wymagało dobro funduszy i interes ich akcjonariuszy.    Dynamika wartości aktywów netto jest w przypadku narodowych funduszy inwestycyjnych - ze względu na strukturę ich portfeli inwestycyjnych i wynikające stąd wciąż jeszcze niewielkie zróżnicowanie ich aktywów - mało miarodajnym wskaźnikiem określającym ich dokonania restrukturyzacyjne i inwentaryzacyjne. Radykalny spadek kapitałów własnych w porównaniu z wielkością aktywów wniesionych do NFI tłumaczyć należy przede wszystkim tworzeniem ogromnych rezerw i odpisów aktualizacyjnych na akcje spółek w portfelach wiodących oraz utrzymywaniem się stosunkowo wysokiego wolumenu ogółu kosztów operacyjnych, wbrew nadziejom związanym z procesami konsolidacyjnymi na rynku NFI.    W większości funduszy wartość udziałów znajdujących się w portfelu wiodącym istotnie się zmniejszyła, na co decydujący wpływ miały: postępująca sprzedaż udziałów wiodących oraz tworzenie rezerw na trwałą utratę wartości spółek z tego portfela. Niezależnie natomiast od polityki dezinwestycji i polityki rezerw prowadzonej przez zarząd danego funduszu zmniejszyła się wartość portfela udziałów mniejszościowych na skutek pośredniego wpływu tworzenia przez pozostałe fundusze rezerw i odpisów na ich udziały wiodące.    Kształtowanie się wielkości portfeli w minionym roku zależało nie tylko od efektów strategii inwestycyjnej przyjętej przez firmę zarządzającą w tym okresie. Duży wpływ na rezultat końcowy działalności NFI miały operacje księgowe i związane z nimi istotne zmiany w prezentacji wyniku finansowego.    Większość funduszy zgodnie z deklarowaną strategią porządkowała portfele, kontynuowała sprzedaż swoich aktywów i minimalizowała zakres działań inwestycyjnych. Wynikać stąd powinna redukcja nakładów związanych z zarządzaniem majątkiem funduszy. Pomimo to koszty operacyjne w dalszym ciągu - wbrew zapowiedziom ze strony firm konsolidujących rynek, jak i wbrew oczekiwaniom MSP - utrzymują się w funduszach na bardzo wysokim poziomie.    Z poważaniem    Minister    Andrzej Chronowski    Warszawa, dnia 14 listopada 2000 r.